Çocuklarda Tuvalet Eğitimi

Sayı : 30 / Ağustos 2014, Konu Başlığı : Çocuk Eğitimi

Çocukların bezden kurtulması gelişimleri açısından önemli bir basamaktır. Çocuklar 1,5- 2 yaşına gelince anneler üzerinde çevre baskı oluşmaya başlar. Çocuğa bir an önce tuvalet eğitimi vermesi gerektiği söylenir. Aslında anne de çocuğunun bezden kurtulmasını ister. Böylece hem bez için harcanan paradan tasarruf edilecektir, hem de çocuğun bir beceriyi daha kazanması bir gurur tablosu ortaya koyacaktır.

Ancak tecrübesiz anneler işe nasıl başlayacaklarını bilemez ve bu eğitim konusunda birtakım endişeler yaşarlar. Çocuk öğrenemezse etrafın kirlenmesinden korkarlar. Çocuğun bu eğitim sırasında soğuk almasında endişe ederler.

Özellikle anneye yol gösteren büyük anneler onu sık sık eleştiriyor, yetersizlik hissettiriyorsa gerginlik duyguları iyice artar. Bu sebeple tuvalet eğitimi için bazı temel konuları öğrenerek işe başlamak yararlı olacaktır.

Çocuğun Tuvalet Eğitimine, Erken Başlanırsa:

Tuvalet eğitimine çocuk hazır olmadan başlanırsa çocuk zorluk çeker ve bu konudan nefret eder. Aile baskı ve eziyetle öğretmekte ısrar ederse çocukta kabızlık gibi sorunlar görülebilir. Bu durum çocuğun daha çok zorlanmasına sebep olduğundan eğitimi daha da sıkıntılı bir hale getirir.

Anne mecbur kalıp tekrar bez bağlamaya başlarsa çocuk bu konuyu böylece kabul ettirdiğini düşünür. Beze yapmanın rahatlık olduğunu düşünerek bundan vazgeçmek istemez. İleride tekrar denediğinizde de bu konuya, geçmişte başarısız olduğu ve annesinden baskı gördüğü bir konu olarak önyargılı bakar.

Büyükler onu bu konuda kınayarak ve aşağılayarak ikna etmek isterlerse kendini herkesten kötü veya küçük görür. Kendisine saygısını kaybettikçe daha da başarısız olur.

Sonuçta eğitim maksadına çok daha geç sürede ve sancılı bir şekilde ulaşır. Anneyle çocuk arasında gerginlik yaşanır ve hem anne hem çocuk gereksiz yere yıpranır.

Çocuğun Tuvalet Eğitimine, Geç Kalınırsa:

Bazı anneler titizlikleri sebebiyle etraf kirlenirse diye çocuğun tuvalet eğitimini fazlasıyla geciktirirler. Öyle ki çocuk ihtiyacını gidermekten utanmakta, masa altı gibi yerlere saklanarak yapmakta, altı değiştirilirken elini yüzüne kapatmaktadır. Buna rağmen anne bu eğitimi gözünde büyütür durur ve bez bağlamaya devam eder.

Çocuklar 2 yaşında benliğinin farkına varır. 3 yaşına geldiğinde kendisini akranlarıyla kıyaslayabilir. Çocuğun eğitimini akranlarından geri kalacak kadar geciktirmek çocuğun kendine saygısını olumsuz etkiler. Bu sebeple tuvalet eğitimi, çocuk hazır olunca, sakin, sabırlı bir şekilde verilmelidir.

Çocuğun Öğrenmeye Hazır Olduğunu Nasıl Anlarız?

Çocuğun idrarını tutması ve birikince tuvalete bırakabilmesi için idrar torbasının boşalmasıyla ilgili kaslarını kontrol edebilmesi gerekir. Bunun için her şeyden önce fizyolojik olarak kas gelişiminin tamamlanmış olması gerekir.

1 yaşından küçük bebeklerin idrar torbası çok küçüktür, sık sık ve az idrar yapar. Bebek 1,5 yaşına geldiğinde idrar torbası büyür, çocuk idrarını biriktirebilmesini ve tuvalette bırakmasını sağlar.

Bu gelişimin sağlandığını nasıl anlayabilirsiniz?

Gün içinde bebeğinizin bezini kontrol ettiğinizde birkaç saat boyunca kuru kaldığını görüyorsanız, artık çocuğunuz sık idrar yapma döneminden idrarını tutma safhasına geçmiştir.

Ancak çocuğun tuvalet eğitimi için idrarını tutabiliyor olması yetmez, ihtiyacı geldiğini söyleyebilmesi de gerekir.

Tuvalet eğitimi, konuşkan, duygularının farkında olan, annesine isteklerini söyleyebilen, etrafında olup bitenlere karşı ilgili çocuklarda daha kolay olur. Bu çocuklar mesane ve bağırsaklarının dolduğunun farkına varabilir. Annesine “Çişim geldi” diyebilir.

Anneler çocuklarıyla iletişim halinde olur, onunla konuşur, onun konuştuklarına ilgi gösterirse tuvalet eğitimi dönemini kolay geçecektir. Bunun için anneler genel olarak çocuklarına zaman ayırmalı, ilgilenmeli, gözlem yapmalıdır.

Anneler çocuklarının ihtiyacını gidermek için tenha bir yere çekildiğini, rahat olacağı bir pozisyon aldığını, ıkındığını veya duraklayıp titrediğini görürler. Bu durum çocuğun ihtiyacı geldiğini hissettiğini gösterir. Ayrıca bu durumdan rahatsız olduğunu da anlatır. İşte bunlar eğitime başlamadan önce tuvalet ihtiyacıyla ilgili temel kavramları öğrenmesini sağlar.

Anneler çocuğunu gözler, “Çişin mi geldi? Kakan mı geldi?” diye sorarlarsa bu durumun bir adı olduğunu öğretebilirler. Ancak anne bunu tiksinen bir suratla veya kınayıcı bir şekilde sormamalıdır.

Çünkü çocuk “Bunu yapmak pis bir şey... Ayıp, kötü bir şey…” diye düşünür. O zaman tuvalete götürüldüğü zaman dahi yapmak istemez. Ancak uykuda veya dalgın saatlerinde bırakır. Bu da eğitimi zorlaştırır.

Nasıl öğretmeli?

Bezden kurtulma yaşı çocuktan çocuğa değişse de, 2 yaş civarıdır. Kız çocuklarının dil ve sosyal becerileri daha erken geliştiği için 2 yaşından erken ihtiyaçlarını söyleyebilir ve kendisinden istenenleri yerine getirebilir. Erkek çocuklarının çoğunluğu için 2,5 yaşı beklemek daha doğru olur. Bununla beraber her ikisinde de ilk zamanlar kazalar olacaktır. Tam kontrolün sağlanması, 3-3,5 yaşını bulabilir. Gece kuruluğunun sağlanması daha da gecikebilir.

Annelerimiz genellikle yaz aylarında tuvalet eğitimine başlamayı tavsiye ederler. Evinizin ısınma durumuna bağlı olarak çocuğun altı açık olarak lazımlıkta otururken üşümeyeceği bir ortam sağlanmalıdır.

Tuvalet eğitimine başlangıç olarak çocuğa lastikli, kolayca giyilip çıkarılan birkaç pantolon almakla işe başlanabilir. Ayrıca çocuğa bir lazımlık alıp, kendi kendine oturup kalkması için biraz zaman verilir.

Çocuğun yemek yemesinden veya sıvı gıdalar almasından sonra durumunu gözleyerek, ihtiyacı geldiği anlarda bezini çıkarıp lazımlığa oturtulur. Çocuk bu ihtiyacını beze değil de tuvalete yaptığı zaman “Aferin” aldığını görünce bu işe sevinir.

Eğer çocuğun sabahları düzenli olarak büyük abdestini yapma durumu varsa bu saatlerde lazımlığa oturtmak ve bunu sevinçle, takdirle karşılamak çok iyi olur.

Çocuk yapmak istemezse zorlanmaz ama biraz oyalayarak oturması sağlanır. Burada oturmaktan sıkılmaması için kukla veya oyuncaklarla oyunlar oynanabilir. Oyun, çocuğun dalıp kendini rahat bırakmasını sağlayacak şekilde eğlenceli olmalıdır.

İlk birkaç gün oyun tadında yapılan tecrübeden sonra çocuk bu işten sıkılabilir. Dikkatini vermez ve altına yapar, lazımlığa gelmekten kaçınabilir. Bu işin devamlı olacağını anlatmak gerekecektir.

Mesela biraz büyük çocuklar örnek gösterilebilir. “Abisi, sen çişin gelince ne yapıyorsun bir anlatsana… Aaa ne güzel, sen tuvalete yapıyorsun. Benim oğlum da yapabilir, değil mi oğlum? ” diye, özendirici şekilde anlatılabilir.

Bir süre alıştırdıktan sonra hazır olduğunu hissettiğinizde çocuğun bezini çıkarın, aldığınız lastikli pantolonları giydirin. Bunun yeni bir dönem olduğunu anlaması için biraz oyun diliyle bu durumu anlatın.

Mesela basit bir masal anlatılabilir. “Küçük Ayşe artık tuvalete gitmeyi öğrenmiş. O artık bezlenmiyormuş. Temiz kız olmuş” gibi…

Çocuğa artık bezini çıkaracağınızı, bundan sonra lazımlığa yapacağını söyleyin. Ama çocuk ihtiyacını kendisi söylemeyecektir, sizin hatırlatmanız gerekir.

Eğer oyuna daldığı için kalkmak istemiyor, “gelmedi” diyorsa “geldi mi” diye sormadan “Haydi bakalım tuvalete gitme vakti” diye elinden tutup götürün.

Gelmek istemezse “Artık sen büyüdün, ne güzel tertemiz bir çocuk oldun. Artık bezin yok. Ne kadar cici değil mi?” diye bu işte kararlı olduğunuzu anlamasını sağlayın. Ancak hiçbir zaman sertleşmeyin.

Bir süre için yerlerdeki halıları kaldırın. Halı yerine yıkanabilir bir kilim veya paspas serilebilir. Çünkü ilk zamanlar mutlaka kazalar olacaktır çok sinirlenip yıpranmamanız için bunu yapmanız iyi olur.

Bazen anneler, “Evimizin her yerinde halıfleks döşeli, en iyisi bu eğitimi köye veya yazlığa gidince vereyim.” Diye düşünürler. Ancak gideceğiniz yerde az bir süre geçirecekseniz bu uygun olmaz. Çünkü önce çocuğun bu yere adapte olması gerekir.

Sonra etraftaki kişilerin, hem çocuğun hem de annenin alışkın olduğu, çekinmediği kişiler olması gerekir. Anne yanındaki kişilerden laf duyar ve sinirli olursa çocuk da gerilir. Çekineceğiniz bir ortama nazaran kendi eviniz daha uygun olacaktır.

Anneler bu dönemde bir işe dalmamaya dikkat etmeli. Bazen çocuk sıkıştığını belli edecek bacak hareketleri yapar. Anne görünce çocuğu korkutmadan, oyun tadında:

“ Geldi galiba! Hemen banyoya koşalım da altımıza kaçırmayalım” diye neşeyle tuvalete götürür.

Eğer anne ihmal eder, sonra çocuk altına kirletince aşırı tepki gösterirse çocuk utanç duyar. Hele anne korkutup tehdit ederek sonuç almaya çalışırsa çocuk bu eğitimden nefret ede, bebeklik günlerine özlem duyar. Hele küçük kardeşi varsa ve altına yaptıkları halde sevilip öpülüyorsa kendisine kızılması çocuğun kalbinde yara açar.

Bu yüzden anneler sakin ve kararlı olmalı, mesela birkaç kere kaza oldu diye vazgeçip bezlemeye başlamamalı. Bu dönemde anne birkaç hafta gezmelerine ara vermelidir. Sonra da gezmelerinde de emniyetli bir alıştırma külotu dışında bez bağlamamalıdır. Alıştırma külotlarını evde kullanmamalı, ancak yolculuk esnasında kullanmalıdır.

Yapılmaması Gerekenler

Tuvalet eğitimine başlamak için çocuğun yaşı kadar annenin bu işe uygun bir dönemde olması da önemlidir. Mesela anne ciddi sorunlar yaşıyorsa, gergin ve aklı karışık ise, bu işin gerektirdiği sabrı gösteremeyecektir.

Annenin bu sürece ayıracağı zaman dar olmamalıdır. Mesela anne yakında bebek dünyaya getirecek veya işe başlayacak bu yüzden eğitimin bir an önce tamamlanması için acele ediyorsa, çocuğun kazalarına karşı anlayışsız davranacaktır. Halbuki bu eğitimin sizin istediğiniz sürede tamamlanacağı garanti değildir.

Bununla birlikte çocuğa tuvalet eğitimini kendi annesi vermelidir. Anneler çalıştığı için veya başaramayacağı düşünülerek büyük annelere havale edilirse anne çocuk ilişkisi için iyi olmaz. Çünkü bu eğitim yoğun duygusal bir süreçtir, çocuğun bunu kendi annesiyle yaşaması en doğrusudur.

Bu eğitim sakin, huzurlu bir ortam ister. Ailenin hayatında büyük değişikliklerin olduğu bir döneme denk gelmişse, mesela kardeş doğumu, ev taşıma vb. durumlar sebebiyle bu sürecinin kesintiye uğraması riski varsa, başlamayıp ertelemek daha iyi olabilir.

Çocuğun sağlık durumu da dikkate alınmalıdır. Bilhassa çocuğun gelişimini geciktiren hastalıklar geçirmesi halinde, çocukta kabızlık veya ishal gibi problemler varsa bu eğitime başlanmaz.

Anne çocuğu büyüklerin kullandığı klozete oturmaya zorlamamalıdır. Çocuk bunun içine düşmekten korkabilir. İlk zamanlar lazımlığa oturtmak daha pratiktir. Çocuğun ayağı yere basarsa ıkınmak için güç alır, yorulmaz ve korkmaz. Daha sonra klozetlere takılan çocuk aparatlarından alırsınız.

Bu eğitim sırasında aşırı titiz ve kontrolcü davranışlardan kaçınmanız gerekli. Mesela çocuğunuz muhakkak unutacak, dalacak, altını kirletecektir. Dünyanın sonu gelmiş gibi bir tepki gösterdiğiniz zaman çocuk bu işten soğuyacaktır. Onun yerine “Hadi bakalım bu ıslak pantolonu çıkaralım. Buraları da temizleyelim. Ne yapıyorduk, gelince tuvalete yapıyorduk değil mi?” diye hatırlatalım.

Çocuğa bıktıracak kadar sık sık “geldi mi, haydi tuvalete gidelim” demek, inatlaşmasına sebep olabilir. Öte yandan çocuklar bazen oyunun başından kalkmak istemez, iyice sıkışıncaya kadar ertelerler. Bu sefer de tuvalete yetişemezler. Bazen çocuklar yanılır “geldi” derler ama gelmemiştir, “haydi ama… Geldi diyorsun yapmıyorsun” dememelidir. “Tamam biraz daha gelsin bakalım” deyip biraz sonra hatırlatmalıdır. Kısacası çocuğun tam alışana kadar türlü türlü sorunları olabilir, sakin ve sabırlı olmalıdır.

Çocuğun aklı eriyor ama tuvaletini sık sık kaçırıyorsa, kaslarını kontrol etme noktasında bir sıkıntısı olabilir. Bu durumda doktora danışarak çare aramak gerekebilir.


Sayı : 30
Büyük Kapak